नेपाली राजनीतिमा केपी ओली, प्रचण्ड, शेरबहादुर देउवा, र आरजु राणादेखि माधव नेपाल र बाबुराम भट्टराईसम्मका नेताहरूले जनतालाई झुक्काउन निरन्तर एउटा शक्तिशाली अस्त्र प्रयोग गर्दै आएका छन्—त्यो हो षड्यन्त्रको सिद्धान्त (Conspiracy Theory) । यो अस्त्र आज पनि उत्तिकै प्रभावकारी रूपमा प्रयोग भइरहेको छ।

के हो षड्यन्त्रको सिद्धान्त र यसले कसरी काम गर्छ?
कुनै पनि ठुलो राजनीतिक घटना वा संकटको पछाडि बाहिर देखिएभन्दा गहिरो र गोप्य योजना छ भन्ने भाष्य निर्माण गर्नु नै षड्यन्त्रको सिद्धान्त हो। यस्ता दाबीहरू तथ्य र प्रमाणमा भन्दा बढी अनुमान, शंका र भावनामा टिकेका हुन्छन्। जब समाजमा सरकार, नेता र संस्थाहरूप्रति अविश्वास, निराशा र अनिश्चितता व्याप्त हुन्छ, तब यस्ता सिद्धान्तले जटिल प्रश्नहरूको सजिलो उत्तर दिएजस्तो देखिन्छ र मानिसलाई भावनात्मक रूपमा आकर्षित गर्छ।

यसले जनतालाई भ्रमित पार्ने तरिका सरल छ। विदेशी शक्ति, दलाल, “गोप्य केन्द्र” वा “गम्भीर षड्यन्त्र” जस्ता शब्दजाल बुनेर एउटा काल्पनिक कथा तयार पारिन्छ। सामाजिक सञ्जाल र केही मिडियाले अर्ध-सत्यलाई मसला भरेर फैलाउँछन्, जसले जनतामा लुकेको आक्रोश र राष्ट्रवादको भावनालाई उद्वेलित पारिदिन्छ। मानिसहरू आफ्नो पुरानो विश्वाससँग मेल खाने सूचनालाई मात्र सत्य मान्ने हुनाले (confirmation bias), यस्ता कथाहरूले सजिलै जरा गाड्छन्।

नेपाली राजनीतिमा यसको प्रयोग किन बढी हुन्छ?
नेपाली राजनीतिमा षड्यन्त्र सिद्धान्तको गहिरो जरो गाडिएको छ। देशको लामो राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार, कमजोर शासन प्रणाली र विदेशी प्रभावबारे शंका गर्ने संस्कृतिले यसलाई मलजल गरेको छ। जनता आफ्ना नेता र संस्थाहरूमाथि भरोसा गर्दैनन्, त्यसैले “पर्दा पछाडिको खेल” को कथा छिट्टै पत्याउँछन्।

नेताहरूका लागि यो बहु उपयोगी हतियार हो:
१. प्रतिस्पर्धीलाई बदनाम गर्न: कसैलाई “विदेशी एजेन्ट” वा “राष्ट्रघाती” को आरोप लगाउँदा प्रमाणभन्दा भावनाले छिटो काम गर्छ।
२. आफ्नो असफलता ढाक्न: आफ्ना गल्ती र कमजोरी लुकाउन “बाहिरी शक्ति” वा “सत्ता विरोधी षड्यन्त्र” को कथाले राम्रो काम गर्छ।
३. समर्थन जुटाउन: जनताको असन्तुष्टिलाई भावनात्मक रूपमा उचालेर आफ्नो पक्षमा समर्थन सिर्जना गर्न यो सजिलो माध्यम हो।
४. समाज ध्रुवीकरण गर्न: समाजलाई “राष्ट्रवादी” र “अराष्ट्रवादी” दुई खेमामा बाँडेर आफ्नो स्वार्थको राजनीति गर्न सहज हुन्छ।

कम्युनिस्ट र अन्य दलको अभ्यास
कम्युनिस्ट विचारधारामा यो प्रवृत्ति अझै प्रबल देखिन्छ। कम्युनिजमको जग नै वर्गसंघर्षमा आधारित छ— “हामी (श्रमजीवी) विरुद्ध उनीहरू (पुँजीपति, साम्राज्यवादी)”। यो सोचले स्वतः एक काल्पनिक शत्रु खडा गर्छ र हरेक असफलतालाई बाहिरी शक्तिको षड्यन्त्र देखाउन सजिलो बनाउँछ। प्रचण्डले आफ्नो जनयुद्धलाई “साम्राज्यवाद र प्रतिक्रियावादीको षड्यन्त्रविरुद्धको संघर्ष” भनेर समर्थन जुटाए। केपी ओलीले आफ्ना हरेक राजनीतिक सङ्कटलाई “राष्ट्रियताविरुद्धको षड्यन्त्र” भनेर व्याख्या गरे। माधव नेपालले पार्टी विभाजनलाई “बाहिरी चलखेल” को संज्ञा दिए। कांग्रेस नेता शेरबहादुर देउवा र उनको समूहले पनि आफ्ना कमजोरी ढाक्न विदेशी हस्तक्षेप वा विरोधीको गुप्त योजनाको भाष्य प्रयोग गरे। पछिल्लो समय रवि लामिछानेले सहकारी प्रकरणबाट ध्यान मोड्न यस्तै अनेक भाष्य निर्माण गरिरहेका छन्। सारमा, कुनै पनि दल यो प्रवृत्तिबाट अछुतो छैन।

हालैको GenZ आन्दोलनलाई “विदेशीको खेल” वा “राजावादीको षड्यन्त्र” भनियो। मदन भण्डारीको दासढुंगा दुर्घटना, दरबार हत्याकाण्ड, चुच्चे नक्सा विवाद होस् वा महाकाली सन्धि, हरेक प्रकरणमा नेताहरूले जनभावना भड्काउन र आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न षड्यन्त्रका कथाहरू बुने। जब कुनै घटनाको वास्तविक र पारदर्शी अनुसन्धान हुँदैन, तब यस्तै अनुमान र कथाहरूले जनमत कब्जा गर्छन्।

निष्कर्ष
नेपालमा षड्यन्त्र सिद्धान्तको संस्कृति नेताको सत्ता स्वार्थ र जनताको अविश्वासको जगमा मौलाएको छ। यसले सत्यको खोजीलाई कमजोर बनाउँछ, नेताहरूलाई जवाफदेहिताबाट उम्काउँछ र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई खोक्रो बनाउँछ। जबसम्म राजनीतिमा तथ्य, पारदर्शिता र जिम्मेवारीको संस्कृति स्थापित हुँदैन, यस्ता भ्रमपूर्ण कथाहरूले हाम्रो समाजलाई विभाजन र निराशातर्फ धकेलिरहनेछन्। सबैलाई चेतना भया !