भिटामिन डी के हो?
भिटामिन डी बोसोमा घुल्ने (fat-soluble) भिटामिन हो, जसका दुई प्रकार हुन्छन्: भिटामिन D3 र भिटामिन D2। भिटामिन D3 बढी प्रचलित रूप हो, जुन घामको किरण परेपछि छालामा बनिन्छ। भिटामिन D2 भने प्रायः खानाबाट र ओभर-द-काउन्टर सप्लिमेन्टबाट प्राप्त हुन्छ। यसलाई भिटामिन डीको कमीको औषधीय उपचारमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

भिटामिन डी छिट्टै कलेजोमा रूपान्तरण भई २५-हाइड्रोक्सीभिटामिन डी (25[OH]D) बन्छ। यो निष्क्रिय (inactive) रूप पछि मिर्गौलामा सक्रिय १,२५-डाइहाइड्रोक्सीभिटामिन डी मा परिवर्तन हुन्छ।

शरीरमा भिटामिन डीको भुमिका के हो?
भिटामिन डीले आन्द्राबाट क्याल्सियम र फस्फोरसको अवशोषणमा सहयोग गरेर तिनको स्वस्थ स्तर कायम राख्न मद्दत गर्छ। यसले बलिया हड्डी बनाउन र कायम राख्न सहयोग पुर्‍याउँछ। भिटामिन डीले न्युरोमस्कुलर, प्रतिरक्षा (immune) तथा अन्य कोशिकीय कार्यहरूलाई पनि नियमन गर्छ। भिटामिन डीको कमी हृदय रोग, उच्च रक्तचाप, मधुमेह र क्यान्सरसहित विभिन्न स्वास्थ्य समस्यासँग सम्बन्धित पाइएको छ।

मानिसलाई कति भिटामिन डी चाहिन्छ?
हड्डीको स्वास्थ्य अधिकतम बनाउन एन्डोक्राइन सोसाइटीले १ वर्षभन्दा कम उमेरका शिशुका लागि दैनिक कम्तीमा ४०० IU र १ वर्ष वा सोभन्दा माथिका बालबालिकाका लागि दैनिक कम्तीमा ६०० IU सिफारिस गर्छ।¹ यी मात्राले भिटामिन डीका सबै गैर-हड्डीसम्बन्धी फाइदा दिन्छ कि दिँदैन भन्ने कुरा स्पष्ट छैन। रगतमा भिटामिन डीको स्तर ३० ng/mL (पर्याप्तताको मापदण्ड) भन्दा माथि निरन्तर राख्न दैनिक कम्तीमा १००० IU आवश्यक पर्न सक्छ।¹

१९ देखि ७० वर्ष उमेरका वयस्कहरूमा हड्डी र मांसपेशीको कार्य अधिकतम बनाउन दैनिक कम्तीमा ६०० IU सिफारिस गरिन्छ।¹ यी मात्राले सबै गैर-हड्डीसम्बन्धी फाइदा दिन्छ कि दिँदैन भन्ने निश्चित छैन। रगतमा ३० ng/mL स्तर हासिल गर्न दैनिक १५००–२००० IU आवश्यक पर्न सक्छ।¹

७० वर्षभन्दा माथिका वयस्कहरूका लागि हड्डी र मांसपेशीको कार्य अधिकतम बनाउन दैनिक कम्तीमा ८०० IU सिफारिस गरिन्छ।¹ रगतमा ३० ng/mL स्तर प्राप्त गर्न दैनिक १५००–२००० IU आवश्यक पर्न सक्छ।¹

मोटोपन भएका बालबालिका र वयस्कहरू तथा केही औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिहरूलाई आफ्नो उमेर समूहका लागि सिफारिस गरिएको मात्राभन्दा कम्तीमा २ देखि ३ गुणा बढी भिटामिन डी आवश्यक पर्न सक्छ।¹ यस्ता औषधिहरूमा एन्टिकन्भल्सन्ट, ग्लुकोकोर्टिकोइड, एड्सका औषधि तथा केटोकोनाजोलजस्ता एन्टिफंगल औषधिहरू पर्छन्।

भिटामिन डी अपर्याप्त वा कमी भएका व्यक्तिहरूका लागि कमी सुधार्न सप्लिमेन्ट वा चिकित्सकीय प्रेस्क्रिप्सन आवश्यक पर्न सक्छ। उपचार सम्बन्धी सिफारिसका लागि एन्डोक्राइन सोसाइटीका मार्गनिर्देशनहरू¹ हेर्नुहोस्।

भिटामिन डीका स्रोतहरू के हुन्?
भिटामिन डी घामको किरणबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ। तर घामको प्रभाव वर्षको मौसम, भौगोलिक अक्षांश, दिनको समय, छालाको रङ, सनस्क्रिनको प्रयोग र उमेरले असर गर्छ। यी कारणहरूले केही व्यक्तिहरूका लागि वैकल्पिक स्रोत आवश्यक पर्न सक्छ।

एक वैकल्पिक स्रोत आहार हो। केही खानामा प्राकृतिक रूपमा भिटामिन डी धेरै हुन्छ; जस्तै तेलयुक्त माछा—साल्मन, म्याकरेल र हेरिङ। उदाहरणका लागि, ३.५ औँस ताजा फार्ममा हुर्काइएको साल्मनमा करिब १००–२५० IU हुन सक्छ, भने ३.५ औँस ताजा जंगली साल्मनमा करिब ६००–१००० IU हुन सक्छ। सुक्खा घाममा सुकाइएका शिटाके च्याउमा पनि भिटामिन डी धेरै हुन्छ। अन्य केही खानेकुरामा भिटामिन डी मिसाइएको (fortified) हुन्छ; जस्तै दूध र अन्य दुग्धजन्य पदार्थ, सुन्तलाको रस तथा केही अन्नजन्य उत्पादनहरू।

मल्टिभिटामिन र अन्य सप्लिमेन्टहरू पनि अर्को वैकल्पिक स्रोत हुन् ।

कलेजो वा मिर्गौला रोग भएका व्यक्तिहरूका लागि यी स्रोतहरू पर्याप्त नहुन सक्छन्, किनकि सक्रिय भिटामिन डी बनाउन कलेजो र मिर्गौलाको आवश्यकता पर्छ। त्यसैले यस्ता व्यक्तिहरूलाई सक्रिय रूप (१,२५-डाइहाइड्रोक्सीभिटामिन डी) को सप्लिमेन्ट आवश्यक पर्न सक्छ।