मानव सभ्यताको दीर्घ यात्रामा आफ्नै चेतनालाई बुझ्ने प्रयास एउटा महत्त्वपूर्ण खोजका रूपमा रहँदै आएको छ। बाह्य प्रकृति र पदार्थका रहस्यहरू बुझ्न आधुनिक विज्ञान अघि बढिरहेको छ भने योग, ध्यान र आत्म-अवलोकनका परम्पराहरूले मानिसलाई आफ्नै अन्तर्मनतर्फ फर्किन प्रेरित गर्दै आएका छन्। यसै सन्दर्भमा आधुनिक न्यूरोसाइन्सले एउटा रोचक प्रश्न उठाएको छ-के नियमित ध्यान अभ्यासले मानसिक अवस्थासँगै मस्तिष्कको कार्य प्रणाली वा संरचनामा समेत केही परिवर्तनसँग सम्बन्ध राख्न सक्छ?

यस प्रश्नसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो- न्यूरोप्लास्टिसिटी। सामान्य अर्थमा यसले अनुभव, सिकाइ, व्यवहार र अभ्याससँग सम्बन्धित भएर मस्तिष्कका स्नायु-सञ्जाल तथा कार्य प्रणालीमा परिवर्तन आउन सक्ने क्षमतालाई जनाउँछ। यस दृष्टिले मस्तिष्कलाई पूर्णतः स्थिर संरचना नभई अनुभवसँग निरन्तर अन्तर्क्रिया गर्ने गतिशील जैविक प्रणालीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

ध्यानसम्बन्धी केही न्यूरोवैज्ञानिक अध्ययनहरूले पनि यही सम्भावनातर्फ संकेत गरेका छन्। उदाहरणका लागि, सन् २०११ मा Harvard Medical School र Massachusetts General Hospital सँग सम्बन्धित अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको एउटा अध्ययनमा आठ हप्ताको Mindfulness-based Stress Reduction कार्यक्रमपछि सहभागीहरूको MRI स्क्यानमा केही संरचनात्मक भिन्नता देखिएको रिपोर्ट गरिएको थियो। अध्ययनमा सहभागीहरूले दैनिक औसत करिब २७ मिनेट Mindfulness अभ्यास गरेका थिए।

उक्त अध्ययनमा हिप्पोक्याम्पस क्षेत्रमा ग्रे-म्याटरसँग सम्बन्धित परिवर्तन देखिएको र अमिग्डाला क्षेत्रमा आएको परिवर्तन तनावको अनुभूतिमा आएको कमीका केही सूचकहरूसँग सम्बन्धित रहेको रिपोर्ट गरिएको थियो। हिप्पोक्याम्पस स्मृति र सिकाइसँग सम्बन्धित प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ भने अमिग्डाला भावनात्मक प्रतिक्रिया तथा तनावसँग सम्बन्धित प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ।

तर यी निष्कर्षलाई व्याख्या गर्दा वैज्ञानिक सावधानी आवश्यक हुन्छ। एउटा अध्ययनका आधारमा ध्यान नै ती परिवर्तनहरूको एक मात्र कारण हो भन्न सकिँदैन। नमुना, आकार, अध्ययनको डिजाइन, सहभागीहरूको विविधता तथा अन्य सम्भावित प्रभावकारी तत्त्वहरूजस्ता पक्षले अनुसन्धानका निष्कर्षलाई प्रभावित गर्न सक्छन्। त्यसैले ध्यानले मस्तिष्कमा निश्चित र अनिवार्य रूपमा हुने भौतिक परिवर्तन गराउँछ भन्ने निष्कर्षभन्दा, नियमित ध्यान अभ्यास र मस्तिष्कीय परिवर्तनबिच सम्भावित सम्बन्ध हुन सक्ने दृष्टिकोण बढी उपयुक्त हुन्छ।

यसै गरी, ध्यानलाई न्यूरोप्लास्टिसिटीसँग जोडेर हेर्न सकिए पनि यसले तुरुन्तै स्मरण शक्ति बढाउँछ, तनाव समाप्त गर्छ वा मस्तिष्कलाई निश्चित ढाँचामा पुनर्निर्माण गर्छ भन्ने सामान्यीकरण गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन। ध्यानका प्रभाव अभ्यासको प्रकृति, अवधि, व्यक्ति र अनुसन्धानको परिस्थितिअनुसार फरक पर्न सक्छन्। यस क्षेत्रमा अझ व्यवस्थित र दीर्घकालीन अनुसन्धानको आवश्यकता रहेको देखिन्छ।

यद्यपि, वैज्ञानिक अनुसन्धान र पूर्वीय ध्यान परम्परा बिच एउटा रोचक संवाद स्थापित गर्न सकिन्छ। योग र ध्यानका परम्पराहरूले लामो समयदेखि मानिसको आन्तरिक चित्त, विचार, भावना, आशक्ति र प्रतिक्रियालाई अवलोकन गर्ने अभ्यासमा जोड दिँदै आएका छन्। पतञ्जलिको योग दर्शनमा “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः” भनिएको छ। यसको अर्थ आधुनिक न्यूरोसाइन्सले प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गरिसकेको छ भन्ने होइन, बरु दुवै परम्पराले मानव अनुभवलाई फरक दृष्टिकोण र भाषाबाट बुझ्ने प्रयास गरेका छन् भन्ने अर्थमा लिन सकिन्छ।

ध्यानको महत्वलाई केवल मस्तिष्कको संरचनात्मक परिवर्तनसँग जोडेर सीमित गर्नु पनि यसको व्यापक अर्थलाई साँघुरो बनाउन सक्छ। ध्यानको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष आत्म-अवलोकन र सजगता हो। मानिसले आफ्ना विचार, भावना र प्रतिक्रियालाई तुरुन्तै पछ्याउनुको सट्टा तिनलाई हेर्न र बुझ्न सिक्न सक्छ। क्रोध आउँदा केवल क्रोधमा बग्नुको सट्टा त्यसको उत्पत्ति र आफ्नै प्रतिक्रियालाई अवलोकन गर्न सकिन्छ। भयलाई दबाउनुको सट्टा त्यसलाई चेतनापूर्वक अनुभव गर्न सकिन्छ। यसरी ध्यानले मानिसलाई आफ्नै मानसिक प्रक्रियासँग केही दूरीबाट सम्बन्ध राख्ने अभ्यास गराउन सक्छ।

यही बिन्दुमा ध्यानको वैज्ञानिक र आध्यात्मिक पक्षबिच संवाद सम्भव हुन्छ। विज्ञानले मापन गर्न सकिने परिवर्तनहरूको अध्ययन गर्छ, ध्यानले प्रत्यक्ष अनुभव र आत्म-अवलोकनलाई महत्त्व दिन्छ। विज्ञानले “के परिवर्तन भइरहेको छ?” र “त्यसलाई कसरी परीक्षण गर्न सकिन्छ?” भनेर प्रश्न गर्छ भने ध्यानले “म आफ्नो अनुभवलाई कसरी प्रत्यक्ष देख्न सक्छु?” भन्ने प्रश्न उठाउँछ।

त्यसैले ध्यानलाई कुनै चमत्कारी उपायका रूपमा बुझ्नु भन्दा नियमित सजगता र आत्म-अवलोकनको अभ्यासका रूपमा बुझ्नु सार्थक देखिन्छ। यसको प्रभावबारे वैज्ञानिक अनुसन्धान जारी रहे पनि, ध्यानले मानिसलाई आफ्ना विचार, भावना र प्रतिक्रियासँग सचेत सम्बन्ध स्थापित गर्न सहयोग गर्न सक्ने सम्भावना महत्त्वपूर्ण छ।

अन्ततः ध्यानको अर्थ केवल मनलाई शान्त बनाउनु होइन,आफूभित्र भइरहेका प्रक्रियाहरूलाई साक्षी भावले हेर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु हो। मानिस जब आफ्ना विचारलाई मात्र ‘आफू’ नठानी तिनलाई अवलोकन गर्न थाल्छ, तब प्रतिक्रिया र सजग उत्तर बिच केही अन्तराल सिर्जना हुन सक्छ। यही अन्तरालमा आत्मबोध र रूपान्तरणको सम्भावना जन्मिन सक्छ।

त्यसैले ध्यानलाई मस्तिष्क परिवर्तन गर्ने चमत्कारी उपायभन्दा पनि, चेतना, आत्म-अवलोकन र जीवनसँगको सम्बन्धलाई गहिरो बनाउने नियमित अभ्यासका रूपमा बुझ्नु बढी सन्तुलित दृष्टिकोण हुन सक्छ।